MyTotem

Uit De Bilt, Bilthoven, Groenekan, Hollandsche Rading, Maartensdijk en Westbroek’ werden de mooiste, meest bijzondere verhalen verzameld voor het project De Bilt Schrijft. Hoe was en is het leven in de gemeente De Bilt? Die vraag stond centraal. Gedurende achttien maanden zijn inwoners en oud-inwoners uitgenodigd om een persoonlijk verhaal te vertellen. Mensen stuurden hun bijdrage naar de redactie of lieten zich interviewen door een van de redactieleden. Voor het boek ‘Verhalen van vroeger & nu’  is een selectie gemaakt.  Dit boek verscheen in maart 2013. De inhoud beslaat een periode van bijna tachtig jaar. Te beginnen met een verhaal uit 1934. In dat jaar verhuisde Hiety Grimm met haar familie van Batavia naar Hollandsche Rading waar ze op 31 augustus voor het eerst Koninginnedag vierde. Onder het thema ‘feest’ valt ook het verhaal van Ad Verhoef: Koninginnedag anno 2012 in Westbroek. Ik maakte deel uit van de redactie en heb met veel plezier meegewerkt aan dit boek, dat te bestellen is via de webwinkel van debiltschrijft.nl.

Leuk! De gratis WeekendvanVergetenKunst-audiotour, gemaakt door @mytotemtweets – stichtingkunstencultuur-debilt.nl/?p=1384 via @@SKCdebilt

— SKCdebilt (@SKCdebilt) 18 april 2013

Op zaterdag 20 en zondag 21 april 2013 vindt vlakbij Utrecht het Weekend van de Vergeten Kunst plaats. Tussen 11.00 en 17.00 uur kun je bij twaalf openbare kunstwerken in Hollandsche Rading, Maartensdijk, Groenekan, De Bilt en Bilthoven je laten verrassen door unieke werken van kunstenaars, musici, dichters, zangers en performers. Vrije toegang. Een fietsroute en een audiotour (beide by MyTotem) verbindt de kunsten in de dorpen aan elkaar. Na het weekend is alles weer verdwenen, maar de aandacht voor de kunstwerken hopelijk niet. Zie ook het artikel hierover in het AD.

“Iedereen zijn eigen bordje” is de titel van een uitgebreid artikel over MyTotem in het blad GM2, een tijdschrift over geschiedenis, geografie, monumenten en musea  (herfstnummer van jrg 12 nummer 47,  pag. 30 en 31.). De journalist gaat vooral in op persoonlijke verhalen en herinneringen in audiotours.

De lange autoreis naar Zuid-Frankrijk veraangenamen we graag met het luisteren naar audioboeken. Een van die boeken was de klassieker “De kinderkaravaan” van An Rutgers van der Loeff (1949). Een prachtig verhaal, “maar toch niet waar gebeurd”, zo meldt Trouw deze week. Het boek is decennialang verkocht als waargebeurd, maar uit recent onderzoek van journalist Imco Lanting blijkt dat de weeskinderen niet alléén door de Amerikaanse wildernis waren getrokken maar onder begeleiding van volwassenen waren. Historische fictie dus. De uitgever betoont spijt en begrijpt niet hoe dit heeft kunnen gebeuren. Nog zo een voorbeeld uit de NRC van afgelopen weekend. Geert Mak volgde in 2010 drie maanden lang nauwgezet John Steinbeck’s voetsporen door de VS zoals beschreven in Steinbecks boek “Travels with Charley” (1960). Mak ontdekt dat Steinbeck “nog veel meer uit zijn duim gezogen had dan ik al dacht.” Zo ontdekt Mak dat Steinbeck vertelt over overnachtingen in steden waar Steinbeck in volle vaart doorheen reed en gesprekken beschreef die hij nooit heeft gevoerd. Mak: “Als journalist vind ik dat zoiets niet kan.”

De auteurs van de beide boeken staan bekend als fictie schrijvers. Hun uitgevers hebben ongetwijfeld bijgedragen aan dit nu vermaledijde ‘echtheidslabel’. Een heel verrassende uitkomst is het dan ook niet. En van een ontdekking is ook al moeilijk te spreken want in de VS was al jarenlang bekend dat beide verhalen voor een groot deel verzonnen waren. Het opvallendste aan deze voorbeelden is die verwoede speurtocht naar het echte verhaal, naar de waarheid. En dat aan de hand van slechts één vraag: is het een historisch feit of is het ‘maar’ fictie.

Het verleden wordt wel eens vergeleken met een ver land, waar je bij elk bezoek weer nieuwe dingen zult ontdekken, maar nooit het totaalbeeld ziet. Historische verhalen bieden, vaak op basis van een paar feiten, een beeld van de wijze waarop iets gebeurd zou kunnen zijn. Die feiten zijn soms al zo wonderlijk dat het de interesse wekt. Zo is een kinderkaravaan door de wildernis, of het nu met of zonder volwassenen is, op zichzelf al een onvoorstelbare gebeurtenis vanuit ons comfortabele leven gezien.

Feit en fictie gaan hand in hand in een goed verhaal, doorspekt met subjectieve beschrijvingen en observaties. Ook ik vind dat je zo accuraat en eerlijk mogelijk verslag moet doen van feiten, maar met het besef dat het onmogelijk is het verleden echt te leren kennen en de keuzes van onze voorouders echt te begrijpen, dank ik al de schrijvers van historische fictie die zo levendig en geloofwaardig hun interpretatie van de waarheid hebben opgetekend. En op de herhaaldelijke vraag van onze jongste bij het luisteren naar “De Kinderkaravaan” of het echt was gebeurd, antwoordden wij steevast: “Zo ongeveer.”

Emke Teitsma
Verhalenmakelaar

Natuur in Nederland is een prachtig boek over… de Nederlandse natuur. Auteur Frank Berendse heeft aan ons gevraagd een app met audioroutes en gps-tracking te maken. Nu kan iedereen met een smartphone de natuur in en op comfortabele wijze luisteren naar Frank Berendse die in warme, begrijpelijke bewoordingen je meevoert langs wandel-, fiets- en vaarroutes, zonder de weg kwijt te raken. Van de Drentse hoogvenen tot de duinen, van de Gelderse beekdalen tot de polders en van het rivierenland tot de Limburgse heuvels. Ook steden passeren de revue. Zijn enthousiasme werkt aanstekelijk: je zult al zijn tochten willen maken om zelf al die natuurpracht te kunnen ontdekken.

Je kunt de routes kiezen uit dezelfde tien landschappen die in het boek uitgebreid worden besproken. De app voert je met de gps van je mobiel en een overzichtelijk kaartje door de natuur langs juist die punten waar iets moois valt te beleven. Bij die punten hoor je wat er te zien, te horen of te ruiken valt. Je hoort ook de vogels of kikkers die op die plek vaak te vinden zijn en je kunt afbeeldingen bekijken van de wilde planten die daar groeien. De app is, net als het boek, prachtig geïllustreerd met foto’s van topfotograaf Ruben Smit en aquarellen van Ed Hazebroek.

Wie de natuur goed kent, zo redeneert Frank Berendse, zal haar waarderen en beschermen. Met het boek Natuur in Nederland en de app Natuur in NL hoopt hij daaraan bij te dragen.

De app Natuur in NL is gratis te downloaden in de iTunes App Store en in de Google Play Store. De eerste versie bevat vijf wandelingen en twee fietstochten, maar zal snel worden aangevuld. Voor de niet app-gebruikers is het mogelijk de routes te verkrijgen via www.natuurinnederland.nl en uitgeprint mee op reis te nemen.

(Gastblogger Anne Doedens)

Als nieuwsgierig mens vind ik geschiedenis erg belangrijk en ook erg leuk. Geschiedenis belangrijk? Zeker! Het is zoals de historicus Johan Huizinga zei: ‘Geschiedenis is de geestelijke vorm waarin een cultuur zich rekenschap geeft van haar verleden.’ Geen enkele samenleving kan zonder rekenschap van vroeger. Het heden kan niet zonder vroeger. Echt bewustzijn van het “nu” kan dus niet anders dan historisch bewustzijn zijn. Wie dat ontkent, doet het mens-zijn tekort.

Geschiedenis leuk? Diezelfde Huizinga schreef beeldend over de Spelende Mens: zonder spel geen beschaving. Zonder herbeleefde beschaving geen humaniteit. Dat spel kan leuk zijn én ernstig zijn, maar is altijd boeiend. (Toneel)spelen brengt een verhaal tot leven. Toneel is herbeleven en (her)leven is toneel.

Geschiedenis is dus belangrijk én leuk. Daarom vertel en schrijf ik graag over de Gouden Eeuw, over de honderden schepen die Vlieland passeerden in de 17^de eeuw, op weg naar de Oostzee en Oost-Indië. En kijk ik met grote belangstelling uit naar het spel dat Sail Harlingen in 2014 wordt, met Tall Ships in die Friese haven die de glorie van de Grote Zeilvaart tot leven proberen te brengen.

Daarom praten Jan Houter (“Jan van Vlieland”) en ik met de mensen van musea en gemeenten in het waddengebied over manieren om bij die gelegenheid het maritieme verleden van Harlingen, Vlieland en Terschelling nog nadrukkelijker naar voren te brengen. En daarom hebben we de “Stichting 1666” opgericht tot behoud van maritiem erfgoed. 1666 was een rampjaar voor Vlieland en Terschelling; een jaar uit de Tweede Engelse oorlog waarin veel zaken en personen samenkwamen. De koningen Lodewijk XIV en Karel II, en ook Johan de Witt, De Ruyter, niet te vergeten het Engelse en het Nederlandse handelsbelang en ten slotte de ondergang van de grootste koopvaardersvloot ooit in Nederlandse wateren. De rampspoed trof in 1666 heel Nederland, want de eilanden waren maritieme en commerciële sleutelposten in onze Gouden Eeuw.

Tijdvakken veranderen. Wat ooit onvoorstelbaar was voor de tijdgenoot, werd voor zijn kinderen realiteit. Het kan verkeren. Daarom heb ik een grote liefde voor geschiedenis én voor het verhaal. Want zonder verhaal geen geschiedenis.

Dr. Anne Doedens

Anne Doedens is een historicus die zich met veel passie al meer dan een halve eeuw met geschiedenis bezighoudt. Hij publiceert over de Nederlandse geschiedenis van de 16^de tot en met de 20^ste eeuw. http://www.annedoedens.com/

Crowdsourcing is sinds 2006 een bekende term als samenvoeging van ‘outsourcing’ en ‘crowd’. Vrij vertaald: heb je extra handen of kennis nodig, koop het dan niet in, maar vraag het publiek om mee te doen. Vooral in de erfgoedsector is dit fenomeen goed gevallen. Het meest inspirerende crowdsourced erfgoedproject van de hele wereld krijgt deze week de DISH Award 2011 uitgereikt tijdens de DISHconferentie van 6 tot 9 december in Rotterdam. DISH staat voor Digital Strategies for Heritage. De bezoekers van de conferentie bepalen wie van de 5 genomineerden het meest licht werpt op ’new horizons’ (de voertaal is Engels) en de trofee mee naar huis mag nemen.

Een goed initiatief, maar jammergenoeg zijn 4 van de 5 genomineerden projecten van het type: vele handen maken licht werk. Het publiek wordt in dit soort projecten gevraagd mee te helpen aan werkzaamheden die het best te omschrijven zijn als puur monnikenwerk, zoals het indexeren en transcriberen van archiefstukken. Een index verwijst naar de inhoud van een bepaald archief of archiefstuk, vaak persoonsnamen of geografische lokaties die voorkomen in de originele stukken. Een transcriptie is een ‘overgeschreven’ cq ‘vertaalde’ versie van een oud handgeschreven archiefstuk. Niet iedereen kan oude documenten goed lezen. Het is heel goed dat instellingen voor deze noeste arbeid hulp zoeken bij ‘de crowd’ om zo archieven sneller toegankelijker te maken. Maar of je dit nu aantrekkelijker maakt met een (kinderlijk) computerspel zoals de National Library of Finland doet of niet, het verandert niets aan het resultaat. De collectie blijft ongewijzigd, alleen met een (sterk) verbeterde toegankelijkheid.

Als we de bestaande strategieën verbeteren, dan komen we nog steeds uit op hetzelfde resultaat. Wanneer het publiek het verlengstuk van de archivaris wordt, verandert er in wezen niets. Pas wanneer we de dingen echt anders gaan doen, komen we uit bij de ‘new horizons’, ook in digitale strategieën voor cultureel erfgoed. Slechts één genomineerde nodigt het publiek uit om zeer specifieke kennis te delen. Kennis die het museum zelf niet bezit, en waarvan ze slechts vermoeden dat die kennis bestaat. In de wetenschap dat elke dag telt is het United States Holocaust Memorial Museum met het project Remember me? een zoektocht gestart door het geheugen van het publiek. Elf duizend foto’s van Joodse kinderen die door de Tweede Wereldoorlog hun familie zijn kwijtgeraakt, zijn geëtaleerd op de website. Met dit project acteert het museum midden in de leefwereld van hun doelgroep. Het museum faciliteert de groei van de collectie verhalen én blijft de expert als beheerder van die collectie. Met nieuwe web en social media technieken verzamelen en beheren zij de kennis, herinneringen en verhalen uit die doelgroep. De collectie verandert dankzij het publiek, dankzij crowdsourcing. Dat zijn ‘new horizons’. We hebben een winnaar!

Emke Teitsma
Verhalenmakelaar
www.mytotem.nl

(Gastblogger Roel Timp)
Waarom in de zomervakantie naar het buitenland? Deze vraag stel ik mijzelf elk jaar. Natuurlijk is mooi weer en een andere cultuur niet te versmaden. Toch schaam ik me er regelmatig voor hoe weinig ik mijn eigen land werkelijk ken. Onze familie is van de categorie cultuursnuivers. Van ‘een beetje opgenomen worden door de plaatselijke bevolking en de dagelijkse bezigheden’. Nou, dat kan in Nederland toch ook?

Afgelopen zomer stonden we met z’n vieren met onze bejaarde vouwwagen op een weilandje in (toch weer) een Kroatisch boerendorpje. Bij gebrek aan een camping. Want de plaatselijke bevolking heeft geen notie van hoe mooi de omgeving is. Als Nederlander zie je meteen potentie voor een ressort; daar de slagbomen en WC’s en het animatieteam brengen we onder in het kippenhok.

Op nog geen kilometer van dit dorp staat een enorme kerk. En jawel, daar is lang geleden een wonder geschied. Eén keer per dag (en één keer per jaar op grotere schaal) worden busladingen Kroaten uit- en ingeladen om te getuigen en te genezen van lichamelijke ongemakken. De plaatselijke bevolking regelt met verve het verkeer. Dat duurt een uur of twee. En dan is het weer stil.

Dat gaat in Nederland niet lukken. Wij zien beslist kans om zo’n fenomeen 24 uur per dag te laten renderen. Ik opteer voor meer spontaniteit en naïviteit. Kunnen we dit voortaan als uitgangspunt gebruiken om ons cultuurgoed tot een ‘commercieel succes’ te maken?

Roel Timp
Grafisch ontwerper, adviseur en mede-eigenaar Zo!Ontwerp, Haarlem

Is het mogelijk een cultuurhistorische tentoonstelling te maken waar de volop aanwezige topkunstvoorwerpen er nauwelijks toe doen en die toch volle zalen trekt? Het Catharijneconvent in Utrecht brengt veel bezoekers in beweging met de tentoonstelling ‘Pelgrims – Onderweg naar Santiago de Compostela’. Dit is geen tentoonstelling waar je in een sacrale sfeer langs zorgvuldig belichte vitrines schuifelt. Hier wordt volop gekletst, gelachen, verteld en uitgewisseld. Het was gezellig druk, het leek wel een reünie, en dat in een vooraanstaand museum.

Voor bedevaartgangers staat niet de aankomst centraal, het is de tocht ernaar toe waar het om gaat. De reizigers hebben een gezamenlijke eindbestemming maar niet hetzelfde doel. Was godsbeleving in de middeleeuwen een belangrijke motivatie om je (vaak alleen) aan een dergelijke gevaarlijke tocht te wagen. Nu is het de innerlijke reis die honderden Nederlanders naar Santiago lokt, en hun aantal groeit ieder jaar volgens cijfers van het Nederlands  genootschap van Sint Jacob. Maar is het mogelijk die innerlijke reis, die voor iedereen anders is, te vertalen naar een ‘high brow’ Kunsttentoonstelling? Nee. En dat hebben de makers van deze tentoonstelling heel goed begrepen.

In deze tentoonstelling zijn de artefacten zeer bijzonder (waaronder  middeleeuwse heiligenbeelden, reisaltaren, prachtige gebedenboeken, een fragment uit een middeleeuwse aflaatbrief, bidprentjes en een krachtige houtskooltekening van Toorop) en zorgvuldig geselecteerd tot een keurig overzicht per zaal, maar ondergeschikt aan het eigenlijke verhaal: de innerlijke reis. Die komt pas tot leven in de briljante vondst om een kleine zijkamer met houten balken te  transformeren tot het slaapzaaltje van een Spaanse herberg, inclusief  stapelbedden en waslijntje. De daar vertoonde film werkt als een magneet en  maakt de tongen goed los. ‘Weet je nog daar’, en ‘Wat was het toen koud’. Ook op de videobeelden in de smalle gangen raakt men niet uitgekeken. Tips over  intapen, reisboeken, routes werden lukraak en spontaan met mede-toeschouwers uitgewisseld. Kennen wij elkaar? Nee, maar we hebben dezelfde reis gemaakt.

Bezoekers voegen naar hartelust hun eigen reiservaringen toe aan deze interactieve tentoonstelling. Er is een goed gevulde waslijn voor gedichten, tekeningen, een krijtbord en een website voor verhalen. Verder is er uiteraard een audiotour en elke dag zijn er enkele gastpelgrims van hetzelfde genootschap aanwezig die bereid zijn te vertellen over hun tocht. Tijdens mijn bezoek baande deze pelgrim zich een weg door de smalle gangen als de rattenvanger van Hamelen met een sliert bezoekers er achteraan.

De enige zaal die uit de toon valt is de eerste. In deze zaal, de grootste van de tentoonstelling, staan de bekende vitrines met attributen die een korte impressie geven van andere bedevaartplaatsen zoals Lourdes en Mekka. De diepgang ontbreekt en nog erger, het evocatieve element ook: er valt niets te beleven of toe te voegen. De bezoekers zijn er dan ook gauw klaar. Beter zou zijn deze zaal snel leeg te ruimen en in te richten als herberg met livemuziek, paella en zweetsokken desnoods. Het kan nog, de tentoonstelling duurt tot 26 februari 2012.

Emke Teitsma
Verhalenmakelaar
MyTotem